RSS

Archiwa miesięczne: Styczeń 2014

Jednym słowem Ukraina: majdan

Niemal dokładnie rok temu skończyłem pisać pierwszy tekst na bloga, który jeszcze wtedy nie był nawet w planach. Hasło przewodnie: Codziennie jedno słowo! stało się dla mnie wytrychem, który pozwolił mi na nowo dostać się do pisania. A skoro tak, to w ramach noworocznych postanowień – mam nadzieję, że jeszcze nie minął termin ich składania – obiecuję, że napiszę co najmniej 12 tekstów w tym roku. Słów mi na pewno wystarczy, a jedno publiczne postanowienie niechaj będzie skuteczniejsze niż dziesiątki tych powziętych w zaciszu własnego sumienia. Zatem, do dzieła!

A dziś dzieło będzie upolitycznione. Za sprawą naszych wschodnich sąsiadów, po niemal dekadzie, na czołówki gazet powróciło słowo majdan. Choć zapewne wiele osób, chcąc nie chcąc, słyszało w ostatnich latach wiele o Radosławie Majdanie, to bynajmniej nie o byłego piłkarza chodzi, ale o Plac Niepodległości w Kijowie, na którym rozgrywa się najnowsza historia Ukrainy. Wiele wyjaśnia już ta skrótowa nazwa tego miejsca, bowiem ‘majdan’ to plac obozowy, dla targu i dla rady, otoczony namiotami. Od tej definicji Brücknera minęło niemal 90 lat, ale do aktualnej sytuacji pasuje niemal idealnie. A dalej mamy tak: później wszelki podobny ‘rynek’, szczególnie w lasach, przy trzebieży, pędzeniu smoły. Słowo pojawiło się w polszczyźnie w XVII w. i pochodzi od tureckiego medjan, który ma swoje źródło w języku perskim*, a według PSWP pośredniczył w tym procesie również język ukraiński.**

Na różnych majdanach często pojawiają się bohaterowie Sienkiewiczowskiej „Trylogii”. Jedna z najważniejszych scen mojego ulubionego „Potopu” rozgrywa się właśnie na majdanie. Oto Kmicic, przejrzawszy wreszcie na oczy, postanawia porwać księcia Bogusława Radziwiłła. Proponuje mu przejażdżkę na swoim znakomitym koniu i w jej trakcie uprowadza Bogusława.

Między samą kuźnią a drogą rozciągał się niewielki majdan, nie ogrodzony płotem, z rzadka porosły wydeptaną trawą; szczątki wozów i popsowane koła leżały rozrzucone tu i owdzie na owym majdanie, ale z przejezdnych nie było nikogo, jeno koń Soroki stał przywiązany do słupa. (…)

Zanim inni mogli zrozumieć, co się stało, zanim odetchnęli, zanim okrzyk zgrozy zamarł na ich wargach, Bogusław roztrącił ich jak burza, wypadł z majdanu na drogę i pomknął wichrem ku Pilwiszkom.***

Niestety, zniewieściały książę Bogusław okazał się niezłym chojrakiem i wyswobodził się z opresji, raniąc Kmicica i zabijając trzech jego ludzi.

Drugą definicją i właściwie w polszczyźnie pierwszą i dominującą jest potoczne określenie dużej ilości bagażu, rzeczy, tobołów.** Chyba każdy z nas kiedyś narzekał, że ktoś rozłożył się ze swoim majdanem w niewłaściwym miejscu, tudzież musiał zwijać własny majdan.

Do czasu pomarańczowej rewolucji było to znaczenie numer jeden, im goręcej na Majdanie, tym częściej się on przewija i umacnia w naszym języku. Oczywiście, gdy chodzi o ten konkretny Majdan, to zastosowanie ma wielka litera.

Co ciekawe, w PSWP znaczenia majdanu związane z placem i przestrzenią są rozbite na trzy różne definicje: 1. wykarczowana polana w lesie, na której obrabia się drewno na budulec; 2. rzadki w urbanistyce muzułmańskiej: duży plac służący do przeglądów wojskowych, ćwiczeń, handlu, gier itp.; 3. rzadki, regionalny plac we wsi, warowni, obozie wojskowym itp.

W tym słowniku, podobnie jak u Kopalińskiego**** pojawia się również zupełnie inny majdan, czyli środkowa część łęczyska, za którą łucznik trzyma łuk.**

Kiedyś mieliśmy nowomowę, później maksymy Lecha Wałęsy, a teraz Majdan. Władza wpływa na rzeczywistość, również na język. Oby zawsze siłą perswazji, a nie perswazją siły.

 BR, 23.01.2014 r.

 * A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 318.

** Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, T. 20, pod red. Haliny Zgółkowej, Poznań 1999, s. 124. (PSWP)

*** H. Sienkiewicz, Potop, T. 1, Warszawa 1988, s. 376-377.

**** Wł. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000, s. 311.

Reklamy
 
Dodaj komentarz

Opublikował/a w dniu 25/01/2014 w Leksykon

 

Tagi: , , , , , , , , , , , , ,

 
Wokabularz

Blog o słowach

Lalka Bolesława Prusa

Blog o dziewiętnastowiecznej powieści Bolesława Prusa pod tytułem "Lalka"